Seoul đối mặt bài toán tài chính sau khi chấp nhận yêu cầu tăng lương của tài xế, nguy cơ cải tổ toàn diện hệ thống bus “준공영제”

Chính quyền Seoul vừa chấp nhận mức tăng lương cao hơn nhiều so với phương án ban đầu để chấm dứt cuộc đình công xe bus kéo dài hai ngày, giúp hoạt động giao thông trở lại bình thường từ sáng 15.1. Tuy nhiên, quyết định này dự báo làm chi phí vận hành đội xe phình to tới mức buộc thành phố phải tăng giá vé hoặc rót thêm ngân sách. Tranh cãi về việc cải tổ mô hình “준공영제” (tạm dịch: mô hình nửa công nữa tư) cũng theo đó bùng lên mạnh hơn.

Lương tăng cao, đình công chấm dứt nhưng áp lực tài chính lập tức xuất hiện

Theo thông tin từ chính quyền và các đơn vị vận tải, cuộc đàm phán giữa Nghiệp đoàn Lao động Xe bus Seoul và Hiệp hội Vận tải Xe bus Seoul đã chính thức kết thúc tại Ủy ban Quan hệ Lao động Seoul vào ngày 14.1. Nhờ thỏa thuận này, hoạt động vận hành xe bus vốn bị gián đoạn từ ngày 13.1 vì đình công đã được nối lại hoàn toàn từ ngày 15.1.

Hai bên thống nhất nâng lương 2,9% và tạm hoãn việc cải tổ cơ cấu tiền lương theo phán quyết 2 cấp trong vụ kiện của Dong-A Transportation cho đến khi bản án có hiệu lực cuối cùng. Với việc đồng ý mức tăng gần sát yêu cầu của nghiệp đoàn (tăng trên 3%), thỏa thuận được đánh giá là nghiêng hẳn về phía công đoàn.

Điều đáng chú ý là ngoài mức tăng 2,9%, Seoul gần như chắc chắn phải đối mặt thêm một đợt tăng lương lớn khi phán quyết cuối cùng về “tiền lương thông thường” (통상임금) được công bố. Nếu phán quyết này có hiệu lực, lương tài xế dự kiến sẽ tăng thêm tối thiểu 7–8% và tối đa 16%, đưa tổng mức tăng lên khoảng 20%.

Năm 2024, tài xế xe bus tại Seoul nhận bình quân 5,27 triệu won/tháng, tương đương 63,24 triệu won/năm. Nếu cộng thêm hiệu ứng từ phán quyết 통상임금, con số này có thể đội lên 69–75 triệu won/năm.

Seoul gánh trách nhiệm tài chính trong mô hình 준공영제, nguy cơ lặp lại đình công

Tình thế mất cân bằng trong đàm phán chủ yếu xuất phát từ đặc thù của mô hình quản lý vận tải công cộng 준공영제 — do Seoul áp dụng từ năm 2004. Theo mô hình này, doanh nghiệp tư nhân vận hành xe bus như cũ nhưng doanh thu được tập trung quản lý chung và mọi khoản lỗ được chính quyền bù đắp bằng ngân sách.

Chính vì vậy, khi đình công nổ ra, nhiều ứng viên thị trưởng thuộc đảng cầm quyền đã chỉ trích chính quyền Seoul chịu trách nhiệm lớn nhất. Thị trưởng Oh Se-hoon khẳng định đã “nỗ lực thuyết phục và điều phối đến phút cuối” để đạt được thỏa thuận.

Nguồn ảnh: YONHAP 

Việc phía doanh nghiệp vốn phản đối mức tăng 0,5% ở vòng đàm phán đầu tiên chấp nhận tăng 2,9% ở vòng tiếp theo, được đánh giá là quyết định không thể xảy ra nếu thiếu sự đồng thuận từ chính quyền. Thành phố vốn đã phải liên tục bù lỗ nên việc chiều theo yêu cầu của nghiệp đoàn cho thấy mức độ phụ thuộc của hệ thống hiện tại.

Trong khi đó, tình trạng tài chính của hệ thống xe bus Seoul vẫn đang xấu đi nhanh chóng. Năm 2023, thành phố chi tới 8.915 tỉ won để bù đắp thâm hụt, mức cao nhất từ trước đến nay. Dù đã điều chỉnh từ cơ chế “bù lỗ sau” sang “xác định trước trần bù lỗ” từ năm 2025, khoản hỗ trợ ước tính năm 2024 vẫn tăng lên 4.575 tỉ won cao hơn 10% so với năm trước.

Nếu mức lương tăng thêm khoảng 20% như dự báo, thâm hụt vận hành chắc chắn gia tăng, buộc thành phố phải chọn giữa việc tăng giá vé hoặc tiếp tục mở rộng gánh nặng ngân sách.

Kêu gọi cải tổ toàn diện mô hình 준공영제 để tránh lặp lại khủng hoảng

Với việc nghiệp đoàn đạt được gần như toàn bộ mục tiêu thông qua đình công, các chuyên gia lo ngại viễn cảnh đình công lặp lại hàng năm, gây bất tiện cho người dân và tạo sức ép ngày càng lớn lên ngân sách thành phố.

Làn sóng chỉ trích từ giới chính trị và tổ chức dân sự cũng bắt đầu dâng cao.

Ông Jeong Won-oh, ứng viên tiềm năng cho ghế Thị trưởng Seoul thuộc đảng Dân chủ, cho rằng sự kiện lần này “phơi bày rõ rệt giới hạn cấu trúc của mô hình 준공영제 vốn đang mất cân bằng giữa tính công và hiệu quả vận hành”. Ông đề xuất mô hình hai nhánh: các tuyến có nhu cầu cao có thể duy trì cơ chế hiện tại, trong khi các khu vực ít tuyến nên chuyển sang vận hành công để bảo đảm dịch vụ cơ bản.

Tổ chức Công bằng Kinh tế (경실련) cũng ra tuyên bố mạnh mẽ, nhận định rằng việc người dân liên tục bị “giữ làm con tin” mỗi khi đình công xảy ra cho thấy hệ thống hiện nay không còn phù hợp. Tổ chức đề nghị đặt trần hỗ trợ tài chính, điều chỉnh cơ chế trách nhiệm chung giữa doanh nghiệp – công đoàn – thành phố, và đưa các tiêu chí như an toàn, đúng giờ, giảm khiếu nại vào hệ thống đánh giá để ngân sách hỗ trợ biến động dựa trên hiệu quả.

Thỏa thuận tăng lương giúp hoạt động xe bus trở lại bình thường, nhưng đồng thời mở ra giai đoạn khó khăn hơn khi vấn đề tài chính, cơ chế vận hành và khả năng cải tổ mô hình 준공영제 đang đặt ra nhiều câu hỏi. Quyết định cuối cùng của Tòa án Tối cao về mức lương thông thường và hướng cải cách hệ thống sẽ đóng vai trò then chốt trong việc định hình tương lai dịch vụ xe bus công cộng tại Seoul.

SỐ LIỆU: YONHAP NEWS